^Yukarı Çık

  • haritadunyasi.com

    Coğrafya Haritaları Dünya Haritaları Türkiye Haritaları Ortadoğu Haritaları Kıta Haritaları Uydu Haritaları Dinsel Haritalar Türkiye Bölgeler Haritaları Dünyada Önemli Bölgeler Meb Asetat Seti Haritaları Birlik Haritaları Küçük Dünya Haritaları-Logo-Banner Transparent Haritalar Coğrafya Flash Haritaları

  • aygunhoca.com

    Sosyal Bilgiler Tarih Haritaları Coğrafya Haritaları Tarih ve Cografya Konuları öss sbs, çalışma kitabı cevapları.

  • calismakitabim.com

    İlkokul, Ortaokul, Lise Türkçe, Matematik, Sosyal Bilgiler, Fen ve Teknoloji, İngilizce Çalışma Kitabı Cevapları ve diğer tüm dersler

Ses: İnsanlar duygu ve düşüncelerini dil aracılığıyla aktarırlar. Dil sözcüklerden oluşur. Sözcükler seslerdenoluşan anlamlı bütünlerdir.

Ses, dilin söylenen ve duyulan en küçük parçasıdır. Harfler, sesleri yazıda gösteren işaretlerdir.


Dilimizde sesler ünlü ve ünsüz olmak üzere ikiye ayrılır.


Ünlüler (Sesliler): Ses yolunda herhangi bir engele çarpmadan çikan seslere ünlü denir. Dilimizde sekiz ünlü harf vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Ünlü harflerin her birinin üç özelliği vardır.

Aşağıdaki tabloda ünlüler bu özelliklerine göre gruplandırılmıştır:

 
 

 
Düz
 
Yuvarlak
 
 GENİŞ DAR GENİŞ DAR
KALIN a ı o u
İNCE e i ö ü

Büyük Ünlü Uyumu


Bu uyuma kalınlık-incelik uyumu da denir. Bir sözcüğün ilk hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de kalın; ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur.

çalışmak, okullarımız,etkisiz, öğrenciler...

 

Yukarıdaki örneklerde sözcükler, kalınlık-incelik bakımından uyumlu olduklarından büyük ünlü uyumuna uymaktadır.

Örnek Soru - 1

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi büyük ünlü uyumuna uymaz?


A) sınırlı
B) görgülü
C) bakımsız
D) meraklı

Yanıt: D

Örnek Soru -2

 

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde büyük sesli uyumu aranır? (1991-KLJ)

A) Kütüphane B) Söz
C) Öğrenci D) Televizyon

Yanıt: C

Aşağıdaki ekler tek biçimli olduğu için büyük ünlü uyumuna uymaz:

-yor ==>geliyor


-ken==> koşarken


-leyin==> akşamleyin


-(ı)mtırak==> ekşimtırak


-ki==> bununki


-daş==> meslektaş

 


Küçük Ünlü Uyumu
 

Bu uyuma düzlük-yuvarlaklık uyumu da denir. Küçük ünlü uyumunda iki kural vardır:


a. Bir sözcüğün ilk hecesinde düz ünlü (a, e, ı, i) varsa onu takip eden hecelerde düz ünlüler bulunur:
 

kitaplık, erdemli...

 

b. Bir sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlü (o, ö, u, ü) varsa bu heceyi izleyen ilk hecede düz-geniş ünlü (a, e) veya dar-yuvarlak ünlü (u, ü) bulunur:

okumaktan, örnekler, umutlar...

 


Uyarı: Küçük ünlü uyumunda hece takibi vardır. Yani birinci heceyle ikinci, ikinci heceyle de üçüncü hecenin uyumlu olması gerekir:

gözlerimiz, gördükleri, öğrenci...

 


Ünlü uyumlarının aranmadığı sözcükler:

Tek heceli sözcük: ev, sert, ilk...


Birleşik sözcükler: birkaç, Karagöz, ilkokul...


Yabancı sözcükler: medya, kaset, şeffaf...

 

Örnek Soru -3

 

 

 

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük küçük ünlü uyumuna uymamaktadır?

A) Soğanı iyice kavur.
B) Dergileri rafa diziver.
C) Artık bu masal kabak tadı verdi.
D) Gölün suyu çekildi.

Yanıt: A

 

Ünsüzler (Sessizler) 

Ses yolunda bir engele çarparak çıkan seslere ünsüz denir.

Dilimizde yirmi bir ünsüz vardır: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, I, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z.

Ses tellerinin titreşmesiyle oluşan ünsüzlere yumuşak ünsüzler adı verilir: b, c, d, g, ğ, j, I, m, n, r, v, y, z.
 

Ses telleri titreşmeden oluşan ünsüzlere sert ünsüzler adı verilir: ç, f, h, k, p, s, ş, t.

Türkçede Hece Çeşitleri

Bir solukta çıkarılan ses ya da ses birliğine hece denir.

Hece sayısını ünlüler belirler. Bir sözcükte kaç tane ünlü varsa o kadar hece vardır. Örneğin, "bek-let-ti" sözcüğünde üç ünlü bulunduğundan bu sözcük üç hecelidir.

Dilimizde altı çeşit hece vardır:

1. Bir ünlüden oluşan heceler: o, a
2. Bir ünsüz, bir ünlüden oluşan heceler: su, bu, ne...
3. Bir ünlü, bir ünsüzden oluşan heceler: ev, at, ol, es...
4. Bir ünlü, iki ünsüzden oluşan heceler: üst, art, ilk...
5. Bir ünsüz, bir ünlü ve bir ünsüzden oluşan heceler: bak, yer, yat...
6. Bir ünsüz, bir ünlü ve iki ünsüzden oluşan heceler: Türk, dert, kırk...

 

 

SES OLAYLAR


Ünsüz Yumuşaması

Türkçe sözcüklerin sonunda "b, c, d, g" yumuşak ünsüzleri bulunmaz; bunların yerine "p, ç, t, k" sert ünsüzleri bulunur, "p, ç, t, k" ile biten bir sözcüğe ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde 

"p>b'ye,

ç>c'ye,

t>d'ye,

k>g, ğ'ye"

dönüşür. Bu ses olayına ünsüz yumuşaması denir.

çorap-ı > çorabı


kaşık-ı > kaşığı


renk-i > rengi


kurt-u > kurdu


amaç-ı > amacı

 

Uyarı: Özel adlarda, çoğu tek heceli sözcüklerde ve yabancı sözcüklerde ünsüz yumuşaması olmaz.
 

Zonguldak'a


Burak'ı


kat-ı>katı


çöp-ü>çöpü


jilet-i>jileti


hukuk-u> hukukupo


Örnek Soru -4

 

 

Aşağıdaki kelimelerden hangisine sesliyle başlayan bir ek getirildiğinde yumuşama görülmez? (1993-DPY)

A) Kırbaç B) Yatak
C) Devlet D) Kebap
 

Yanıt: C

 


Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme) 


 

Türkçede sert ünsüzlerle (p, ç, t, k, s, ş, f, h) biten sözcüklere "c, d, g" ünsüzleri ile başlayan bir ek getirildiğinde ekteki "c, d, g" ünsüzleri "ç, t, k"ye dönüşür. Bu duruma ünsüz sertleşmesi ya da ünsüz benzeşmesi denir.

sınıf - ca==> sınıfça


git - di==> gitti


Türk - ce==> Türkçe


ağaç - da==> ağaçta


savaş - cı==> savaşçı


sabah - dan==> sabahtan


matkap - dan==> matkaptan ...

 

* Rakamlara ek getirilirken de sert ünsüz uyumu kuralına uyulur.

1973'de değil, 1973'te olmalı. Çünkü 3(üç) ç ile bittiğinden d ile başlayan ek t ile başlamalı.


Saat 5'de değil 5' te,


1994'de değil 1994'te...


Örnek Soru -5

 

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sert ünsüz benzeşmesine örnek vardır? (1993-DPY)

A) Bu sokağın yolları çok bozuk.
B) Baskın basanındır, derler.
C) Kapalı yollar bir bir açılıyor.
D) Her söze hemen inanır.

Yanıt: B
 


Kaynaştırma (Koruyucu) Ünsüzleri


Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana bulunmaz. Ünlü ile biten bir sözcüğe, ünlü ile başlayan ekler gelecek olursa bu iki ünlü arasına "y-ş-s-n" ünsüzlerinden biri girer. 

masa-s-ı


masa-y-ı


bahçe-s-i


bahçe-y-i


iki-ş-er


altı-ş-ar


Uyarı:Kaynaştırma ünsüzleri sözcüğün kökünde aranmaz.
 

kayık, kaşık...

 

Bu sözcüklerdeki altı çizili ünsüzler kaynaştırma değildir.

Örnek Soru -6

 

 

Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde kaynaştırma ünsüzü yoktur?

A) Yirmişer B) Kapıya
C) Halısı D) Düğünün

Yanıt: D
 


Ulama


Ulama, ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük geldiğinde, önceki sözcüğün son ünsüzünün sonrakinin başına eklenerek okunmasıdır. 

sabah oldu


açık alan


Onlar ile korularda el ele tutuşun.

 

Uyarı: Aralarında noktalama işareti bulunan sözcükler arasında ulama olmaz.

"Kardeşim, eve geldi."

 

Bu cümlede belirlenen yerde ulama yoktur.

Örnek Soru -7


Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ulama yoktur? (1993-DPY)

A) Sultan Murat eydür, gelsün göreyim.
B) Nice kahramandır ben de bileyim.
C) Vezirlik isterse üç tuğ vereyim.
D) Yiğitlere serdar oldu Genç Osman.

Yanıt: B

 

Ünlü Daralması
 

Şimdiki zaman eki "-yor"daki "y" sesi kendinden önce gelen geniş ünlüleri (a, e) daraltıp "ı, i, u, ü"ye dönüştürür.

ara - yor > arıyor


temizle - yor > temizliyor


görme - yor > görmüyor


unutma - yor > unutmuyor


de - yor > diyor

 

* Kimi zaman kaynaştırma harfi "y"nin de böyle bir daralmaya yol açtığı görülür.
 

ye - y - ecek > yiyecek


de - y - e > diye ...

 

 


Ünlü (Hece) Düşmesi


İkinci hecelerinde dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunan sözcüklere, ünlü ile başlayan ekler getirildiğinde ikinci hecedeki dar ünlü düşer. Bu kurala ünlü düşmesi veya hece düşmesi denir. 

alın -ı > alnı


nabız -ı > nabzı


nesil -i > nesli


sabır - im > sabrım


oğul - u > oğlu


kayın-ı > kaynı


devir - im > devrim


ayır - ıl > ayrıl


ileri - le > ilerle


sıyır - ık > sıyrık

 

* Birleşik sözcük yapılırken de hece düşmesi olabilir:

kayıp olmak > kaybolmak


sabır etmek > sabretmek


devir etmek > devretmek

 

 

Ünsüz Düşmesi 

Sonunda "k" sesi olan sözcükler küçültme ekleri "-cık, -cik, -cek, -cak" ve "-l" yapım ekini aldığında, sözcüğün sonundaki "k" sesi düşer.

minik-cik > minicik


ufak-cık > ufacık


alçak-l >alçal-


küçük-l- >küçül-


Örnek Soru -8


Aşağıdaki kelimelerin hangisinde sessiz düşmesi yoktur? (1993-DPY)

A) Küçücük B) Büyücek
C) Ufacık D) Kısacık

Yanıt: D

Örnek Soru -9

 

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde ses düşmesi vardır? (1994-EML)

A) Biricik B) Ufacık
C) Azıcık D) İncecik

Yanıt: B

 

Ünlü Türemesi
 

Küçültme eki "-cık, -cik" bazı sözcüklere eklenirken bu ekten önce bir ünlünün türediği görülür.

bir-cik > bir-i-cik


dar-cık > dar-a-cık


az-cık > az-ı-cık


genç-cik > genc-e-cik

 

 

Ünsüz Türemesi

Dilimize giren bazı yabancı sözcükler "etmek, olmak" fiilleriyle birleşik fiil oluşturduklarında ya da ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında, bu sözcüklerin asıl biçimlerinde olan ikinci ünsüz ortaya çıkar.

his et- > hisset-


hal et- > hallet-


ret et-> reddet-


af ol- > affol-


af-ı> affı


hak-ım > hakkım


zan-ım > zannım

 


Sözcük Vurgusu

 


Sözcükte bir hecenin diğerlerine göre daha baskın okunmasıdır.

Türkçe sözcüklerde vurgu genelde son hecededir: çilek, sağlık, okul, kitap ...


Ekler vurguyu üzerlerine alır: çiçekler, kitapçı, arkadaşım ...


Olumsuzluk eki -ma, -me vurguyu kendinden önceki hecede bırakır: bekletme, başlama, anlamıyor...


Yer adlarında vurgu ilk hecede veya orta hecede olabilir: Aydın, Ordu, Erzurum; İstanbul, Edirne, Denizli ...


Pekiştirilmiş sözcüklerde ve ünlemlerde vurgu ilk hecededir: masmavi, sımsıcak, tertemiz ...


Örnek Soru - 10

 


Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde vurgu son hecededir?

A) Gitmiyor B) Ağaçlar
C) Ankara D) Yemyeşil

Yanıt: B

 

Türkçe Sözcüklerin Bazı Özellikleri

Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana bulunmaz: kanaat, şiir, saat...


Türkçe sözcüklerde bir kökte aynı iki ünsüz yan yana bulunmaz: dikkat, millet...


Türkçe sözcükler iki ünsüzle başlamaz: krem, priz, tren, pratik...


Yorum ekle


Güvenlik kodu
Yenile

Tüm hakları saklıdır. Site Adı Açıkca  belirtilerek , ve yazıya link verilerek bir bölümünden alıntı yapılabilir. Yazının izinsiz tamamen kopyalanması durumunda hukuki işlem yapılacaktır. Detaylı Bilgi için Kullanım ve Gizlilik Sözleşmesine Bakınız.Telif Hakkı olan mataryel bildirliği an yayından kaldırılacaktır.

Copyright © 2013 http://turkcecalismakitabi.com/